Leesonderwijs … dat is toch niet mijn zaak(vak)?

‘Ik geef toch aardrijkskunde, geen Nederlands…’ Het kan maar zo een verzuchting van een docent aardrijkskunde zijn, wie gevraagd wordt meer aan leesonderwijs te doen tijdens zijn lessen. Begrijpelijk, want op de meeste scholen is leesonderwijs voorbehouden aan de docent Nederlands. Toch blijkt dat leerlingen concepten uit zaakvakken beter begrijpen en in verband brengen met elkaar als leesonderwijs wordt geïntegreerd in het zaakvakonderwijs. Ontwikkeling van kennis en leesvaardigheid gaan dan immers hand in hand en versterken elkaar. Maar hoe doe je dat: leesonderwijs geven binnen een zaakvak?

Laten we eerst de drie grootste risico's eens bekijken van het ontbreken van die samenhang tussen leesonderwijs en zaakvakken. Binnen traditioneel onderwijs krijgt lezen bij de zaakvakken meestal relatief weinig expliciete aandacht. Leerlingen werken wel met teksten, maar ze krijgen niet veel ondersteuning bij het begrijpen van die teksten, terwijl het complexe teksten zijn. Ook merken veel docenten dat er sprake is van een beperkte transfer van technieken. Strategieën die worden aangeleerd bij het vak Nederlands, zoals het herkennen van hoofdgedachten of signaalwoorden, worden nauwelijks toegepast in andere vakken. Hierdoor blijven deze vaardigheden geïsoleerd en verliezen ze hun effectiviteit. Ten slotte worstelen docenten van de zaakvakken met de leerlingen bij wie een behoorlijke kloof bestaat tussen het leesniveau dat vereist is om de teksten binnen de zaakvakken te lezen en het werkelijke leesniveau van die leerlingen. Zaakvakteksten bevatten immers over het algemeen abstracte begrippen en complexe zinsstructuren, wat het begrip bij taalzwakkere leerlingen belemmert.

Leesonderwijs in zaakvakken

Enkele effectieve manieren voor het bevorderen van leesvaardigheid binnen zaakvakken zijn onder andere: integratie van lezen en vakinhoud, werken met rijke en inhoudelijke teksten, expliciete instructie van leesstrategieën, interactief leren en schrijven als ondersteuning van het lezen.

Integratie van lezen en vakinhoud 

Lezen wordt betekenisvoller wanneer het functioneel is binnen een vak. In plaats van losse leeslessen leren leerlingen bij een zaakvak teksten begrijpen, terwijl zij nieuwe kennis opdoen. Het vergroten van de kennis van de wereld heeft een positief effect op het schoolsucces en dat motiveert om meer te gaan lezen. (Lees ook: Leesvaardig dankzij het leeswiel).

Werken met rijke, inhoudelijke teksten 

Authentieke, inhoudsrijke teksten dragen bij aan zowel kennisopbouw als taalontwikkeling. Dit versterkt het begrijpend lezen op de lange termijn. Zorg dus voor een aanbod van een gevarieerde mix van teksten in en buiten de lesmethode.

Expliciete instructie van leesstrategieën 

Docenten spelen een cruciale rol door strategieën voor te doen, hardop denkend te modelen en leerlingen actief te begeleiden bij het toepassen ervan. 

Interactief leren 

Gesprekken over teksten helpen leerlingen om betekenis te construeren en hun begrip te verdiepen. 

Schrijven als ondersteuning van lezen 

Door te schrijven over gelezen teksten verwerken leerlingen informatie actiever en ontwikkelen zij een dieper tekstbegrip. (Lees ook: Ons brein houdt van handgeschreven werk). 

Begeleid vrij lezen

Bij middelbare scholieren is er een gematigd positief effect gemeten op het verbeteren van de leesvaardigheid als gevolg van het aanbieden van vrij lezen op school (Stichting Lezen / Expertisecentrum Nederlands, 2023). Dit effect kan groter worden met de juiste begeleiding, zoals teksten aanbieden op het juiste leesniveau en hulp bij de boekenkeuze, ook bij de zaakvakken.

Conclusie

Zaakvakken zoals geschiedenis, aardrijkskunde en biologie bieden mogelijkheden voor het verbeteren van de leesvaardigheid. Juist in deze vakken komen leerlingen in aanraking met complexe, informatieve teksten die vragen om diep begrip.

In plaats van een extra belasting vormen zaakvakken daarom een kans: zij bieden de inhoudelijke basis die nodig is om teksten beter te begrijpen. Door leesonderwijs te integreren in deze vakken, kan zowel de vakinhoudelijke kennis als de taalvaardigheid van leerlingen worden versterkt.

EXTRA Opbouw leesles zaakvak

Tot slot nog een voorbeeld van hoe een leesles in een zaakvak opgebouwd kan worden, zonder dat dit extra tijd kost. Door vaker een les zo in te richten, krijgen leerlingen een dieper tekstbegrip en zal zowel de leesvaardigheid als het begrip van de lesstof uit het zaakvak verbeteren.

1. 1. Bepaal vooraf een lesdoel én een leesdoel, als dat lukt. Vraag een docent Nederlands eventueel naar suggesties.
      

      Bijvoorbeeld: Lesdoel: Na deze les weten mijn leerlingen hoe mensen in de prehistorie leefden als jagers en verzamelaars. Leesdoel: In deze les oefenen leerlingen met hoofd- en bijzaken.

   2. Begin met het activeren van voorkennis, voordat je aan je les begint. Stel gerichte vragen en laat belangrijke termen al een keer vallen.
      

      Bijvoorbeeld: Laat een afbeelding zien en ga een gesprek met je leerlingen aan over wat ze zien. Je laat de termen ‘jagers’, ‘verzamelaars’ en ‘prehistorie’ af en toe vallen.

   3. Lees de tekst ‘modelend’ voor, dat wil zeggen: probeer zoveel mogelijk voor te doen hoe jij de tekst zelf leest. Analyseer de tekst dus hardop, met als doel de kern van de tekst te achterhalen. Er is geen script voor (nodig) en iedere docent doet dit wellicht anders.
      

      Bijvoorbeeld: Lees de tekst over jagers en verzamelaars hardop voor, stel ondertussen vragen over hetgeen je leest, merk begrippen en opvallende zaken op, let op grote en kleine tekstverbanden, maak onderscheid tussen hoofd- en bijzaken, etc.

   4. Laat de leerlingen vervolgens zelf actief, met een pen, potlood en marker in de hand, met de tekst aan de slag gaan en focus daarbij op zowel het inhoudelijke lesdoel als het leesdoel.
      

      Bijvoorbeeld: Laat de leerlingen hoofdzaken markeren en laat ze voorbeelden of een uitleg onderstrepen.

   5. Vraag leerlingen na het lezen van de tekst om een korte tekst te schrijven over hetgeen ze zojuist hebben gelezen.
      

      Bijvoorbeeld: Laat leerlingen een korte tekst schrijven met daarin de hoofdgedachte, een voorbeeld en een verklaring voor de bestaanswijze van de jagers en verzamelaars.

Bronnen

SLO, Kerndoelen voortgezet onderwijs, 2025

https://www.dia.nl/blog/leesvaardig-dankzij-het-leeswiel-vo

Vrij lezen vooral effectief met begeleiding - Stichting Lezen

Leesbevordering in onderwijs werpt vruchten af - Stichting Lezen