Burgerschapsonderwijs: waarom hebben we het nodig?

Hoewel burgerschap sinds enkele jaren een verplicht onderdeel is van het curriculum, blijft het voor veel mensen buiten het onderwijs een vaag begrip. Als ik kennissen van buiten het onderwijs vertel dat ik me bezig houd met burgerschap, is de eerste reactie vaak: "Dat heet toch maatschappijleer?" of "Heeft dat te maken met inburgeren?" Voor onderwijsprofessionals is dat wel anders: zij komen de term dagelijks tegen, vooral nu er zoveel speelt rond de wettelijke opdracht en de kerndoelen.

De kerndoelen van burgerschap
Sinds 2006 is burgerschap verplicht in het onderwijs, met als doel actief burgerschap en sociale integratie te stimuleren. Vanaf 1 augustus 2027 gelden nieuwe, aangescherpte kerndoelen voor zowel basisonderwijs als voortgezet onderwijs. Dit zorgt voor samenhang en een doorlopende leerlijn. 

Scholen mogen binnen de wettelijke kaders zelf bepalen hoe ze burgerschap invullen en in welk leerjaar of vak ze dit doen. Toch blijft het voor veel scholen een uitdaging om hier concreet vorm aan te geven. Wat wordt er precies verwacht? Hoe maak je burgerschap tastbaar voor leerlingen? En hoe sluit je aan bij de belevingswereld van jongeren in een snel veranderende samenleving?

Daarom is het goed om terug te gaan naar de basis: wat is burgerschap en waarom is burgerschapsonderwijs juist nu zo belangrijk? Wat willen we dat leerlingen leren over hun rol in de samenleving?

Wat is burgerschap?
Burgerschap is veel meer dan een les over de grondwet of weten uit hoeveel leden de Tweede Kamer bestaat. Volgens online woordenboek woorden.org luidt de definitie van burgerschap:

“De wijze waarop inwoners deel hebben en deelnemen aan de samenleving en zo die samenleving helpen vorm geven. Burgerschap heeft een politieke, een sociale, een culturele en een economische dimensie. Zij hebben betrekking op een uiteenlopende waaier aan (burger)plichten en deugden.”

Definities van de Rijksoverheid en verschillende (onderwijs)instellingen omschrijven ook allemaal ongeveer datzelfde. Burgerschap is dus een breed begrip dat veel omvat: politiek, sociaal, cultureel én economisch bijdragen aan de maatschappij.

Waarom is burgerschapsonderwijs nodig?

• Democratische rechtsstaat
  Burgerschap is dus meer dan alleen weten wat een democratie is. Toch is inzicht in de democratische rechtsstaat essentieel om actief mee te doen in de samenleving. Goed burgerschapsonderwijs leert leerlingen niet alleen de basiswaarden (vrijheid, gelijkheid en solidariteit) maar helpt hen ook de vaardigheden en houding te ontwikkelen om deze waarden in praktijk te brengen. Dat is belangrijk voor hun persoonlijke groei en voor het behoud van de democratie.
  
  Een democratische rechtsstaat is namelijk niet vanzelfsprekend en kan makkelijk onder druk komen te staan. Zonder betrokken burgers kan de democratie kwetsbaar worden voor leiders die de macht willen grijpen en de vrijheid willen beperken (Nieuwelink, 2023). Naast duidelijke regels en wetten is het belangrijk dat leerlingen leren wat hun rol is in het behouden en versterken van de democratie. Zo draagt de school bij aan een samenleving waarin iedereen mee kan doen en waarin vrijheden worden beschermd.
• Diversiteit en inclusie
  We leven in een samenleving waarin mensen verschillende achtergronden, culturen en overtuigingen hebben. Hierom is het belangrijk dat kinderen en jongeren leren omgaan met verschillen en actief bijdragen aan een inclusieve samenleving, ook wanneer het soms voelt alsof de verschillen tussen mensen moeilijk te overbruggen zijn. Contact tussen verschillende groepen kan alleen echt bijdragen aan verbinding als het gebeurt in een omgeving waar iedereen zich gelijkwaardig en welkom voelt (De Bakker et al., 2023). De school(cultuur) kan hierin bijdragen, onder andere door aandacht te besteden aan deze onderwerpen tijdens een les burgerschap.
• Grote vraagstukken
  Tegelijkertijd wordt de samenleving geconfronteerd met grote uitdagingen die door globalisering en digitalisering steeds zichtbaarder worden. Onderwerpen zoals klimaatverandering, armoede en oorlogen bereiken jongeren direct via digitale media. Ze krijgen niet alleen algemene informatie, maar worden ook blootgesteld aan schokkende beelden en sombere toekomstscenario’s. Dit heeft effect: gemiddeld maakt 70 procent van de jongeren zich zorgen over klimaatverandering (Nederlands Jeugdinstituut, z.d.) en is 1 op de 7 jongeren bang voor oorlog in Nederland (UNICEF, 2025). Digitalisering maakt dus heftige thema’s, zoals oorlog en klimaatverandering, zichtbaarder.
  
  Daarnaast brengt het ook andere uitdagingen met zich mee. Jongeren komen op sociale media bijvoorbeeld ook polariserende meningen tegen. Het risico bestaat dat ze terechtkomen in echokamers waar ze vooral informatie en meningen zien die hun eigen opvattingen bevestigen (Nederlands Jeugdinstituut, z.d.). Hierdoor missen ze andere perspectieven. Daarnaast neemt de verspreiding van nepnieuws toe, een probleem dat door de opkomst van AI alleen maar groter wordt (EénVandaag, 2024). Met AI kan men makkelijk overtuigende, maar valse informatie genereren, zoals deepfakes of misleidende berichten. Dit benadrukt het belang van kritisch denken en digitale vaardigheden in een steeds complexere digitale wereld.

Bij een les burgerschap kun je deze grote maatschappelijke onderwerpen binnen een veilige, open sfeer bespreekbaar maken. Leerlingen kunnen dan ook reflecteren op manieren hoe ze zelf kunnen bijdragen aan maatschappelijke thema’s. De school kan daarbij functioneren als een ‘brug naar de buitenwereld’ (Nieuwelink et al., 2016). De school kan leerlingen weerbaarder maken tegen desinformatie door hen te leren hoe ze dit kunnen herkennen en door een kritische en democratische houding te versterken.

Conclusie
Burgerschapsonderwijs is onmisbaar in een tijd waarin jongeren worden geconfronteerd met complexe maatschappelijke uitdagingen. Het gaat niet alleen om kennisoverdracht, maar om het ontwikkelen van de juiste houding en vaardigheden die leerlingen helpen om actief en verantwoordelijk deel te nemen aan de samenleving. Scholen hebben de belangrijke taak om burgerschap tastbaar te maken door het te koppelen aan wat jongeren bezighoudt.

De wereld waarin jongeren opgroeien kenmerkt zich door diversiteit, snelle digitale/technologische ontwikkelingen en grote maatschappelijke vraagstukken. Het is daarom van belang dat zij leren wat de democratische basiswaarden zijn, respectvol met verschillen om te gaan, om kritisch na te denken en weerbaar te zijn tegen desinformatie. De school speelt hierbij een sleutelrol door een veilige omgeving te bieden waarin deze vaardigheden kunnen worden geoefend en waar jongeren zich bewust worden van hun eigen rol in de democratie en de samenleving.

Door aan burgerschapsonderwijs te werken, draagt de school bij aan een toekomst waarin jongeren weten hoe de wereld werkt en ook hoe ze daarin een positieve bijdrage kunnen leveren. Dat maakt burgerschapsonderwijs niet alleen belangrijk voor hun persoonlijke groei, maar ook onmisbaar voor een gezonde en rechtvaardige samenleving.

Bronnen
De Bakker, E., Thijssen, L., & Portegijs, W. (2023). Samenleving in beweging.

EénVandaag. (2024, 15 februari). Steeds gemakkelijker om nepnieuws te maken met AI: Straks weten we niet meer wat we kunnen vertrouwen. AVROTROS. https://eenvandaag.avrotros.nl/artikelen/steeds-gemakkelijker-om-nepnieuws-te-maken-met-ai-straks-weten-we-niet-meer-wat-we-kunnen-vertrouwen-150283

Nederlands Jeugdinstituut. (z.d.). De invloed van media op polarisatie. Geraadpleegd op 18-02-2026, van https://www.nji.nl/kennis/polarisatie/de-invloed-van-media-op-polarisatie

Nederlands Jeugdinstituut. (z.d.). Feiten en cijfers over klimaatverandering. Geraadpleegd op 18-02-2026, van https://www.nji.nl/kennis/klimaatverandering/feiten-en-cijfers-over-klimaatverandering

Nieuwelink, H., Boogaard, M., Dijkstra, A. B., Kuiper, E., & Ledoux, G. (2016). Onderwijs in burgerschap: wat scholen kunnen doen: Lessen uit wetenschap en praktijk. Data Archiving And Networked Services (DANS).

Nieuwelink, H. (2023). Bevorderen van veerkrachtige democratische gezindheid: een pleidooi voor het versterken van burgerschapsonderwijs. Hogeschool van Amsterdam.

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. (2025, 1 september). Burgerschapsonderwijs – wat zijn de huidige verplichtingen en welke veranderingen komen eraan? Rijksoverheid.

SLO (2025). Definitieve conceptkerndoelen burgerschap inclusief toelichtingsdocument. SLO.

UNICEF Nederland. (2025, 8 oktober). Jongeren bang voor oorlog in Nederland. https://www.unicef.nl/wat-we-doen/nieuws/2025-10-8-jongeren-bang-voor-oorlog-in-nederland